Een bijvriendelijke tuin heeft drie dingen nodig: bloemen die van het vroege voorjaar tot in de herfst bloeien, bloemen waar bijen makkelijk bij kunnen (vooral enkelbloemige soorten) en plekken om te nestelen. Met een mix van inheemse planten, wat kale grond en een paar rommelhoekjes help je niet alleen honingbijen, maar vooral de vele soorten wilde bijen, hommels en vlinders.
Hieronder lees je welke planten het meest opleveren, hoe je zorgt voor bloei door het hele seizoen en hoe je nestgelegenheid maakt, ook in een kleine tuin of op een balkon.
Waarom bijen en vlinders hulp kunnen gebruiken
In Nederland leven ruim 350 soorten bijen, waarvan het grootste deel wilde bijen zijn die alleen leven en geen honing maken. Veel van die soorten staan op de Rode Lijst. Ze hebben het lastig door een gebrek aan bloemen en nestplekken, onder meer doordat tuinen en bermen steeds strakker en steniger worden. Ook vlinders zijn in aantal achteruitgegaan.
Een tuin kan daar echt iets aan bijdragen. Veel wilde bijen vliegen maar een paar honderd meter van hun nest. Een bloeiende tuin in de buurt maakt voor hen dus een groot verschil.
De vijf regels voor een bijvriendelijke tuin
- Bloei van vroeg tot laat. De eerste hommels en bijen vliegen al op zonnige dagen in februari en maart; de laatste nog in oktober. Juist in het vroege voorjaar en de nazomer is er vaak weinig te halen.
- Kies enkelbloemige soorten. Bij gevulde bloemen, zoals veel gekweekte rozen en dubbele dahlia’s, zijn de meeldraden vaak omgevormd tot extra kroonblaadjes. Daar is weinig of geen stuifmeel en nectar te vinden.
- Plant in groepen. Een paar planten van dezelfde soort bij elkaar is voor bijen efficiënter dan losse exemplaren verspreid door de tuin.
- Kies waar mogelijk inheemse planten. Sommige wilde bijen zijn gespecialiseerd in één plantenfamilie of zelfs één geslacht. Inheemse soorten zoals wilgen, klokjesbloemen en ereprijs zijn voor hen onmisbaar. Uitheemse soorten zoals lavendel en kattenkruid zijn daarnaast prima nectarbronnen.
- Gebruik geen bestrijdingsmiddelen. Insecticiden doden niet alleen plaaginsecten. Accepteer wat bladluis; lieveheersbeestjes, sluipwespen en vogels ruimen dat meestal zelf op.
Planten voor bijen en vlinders per seizoen
Deze tabel geeft een greep uit planten die veel gebruikt worden door bijen en vlinders. Bloeitijden zijn een richtlijn en hangen af van weer en soort.
| Seizoen | Bomen en struiken | Vaste planten en bollen |
|---|---|---|
| Vroeg voorjaar (feb-apr) | Wilg (Salix, vooral katwilg en boswilg), sleedoorn (Prunus spinosa), kornoelje (Cornus mas) | Krokus, sneeuwklokje, longkruid (Pulmonaria), lenteroos (Helleborus) |
| Laat voorjaar (apr-jun) | Meidoorn (Crataegus), krentenboom (Amelanchier), fruitbomen | Bieslook (Allium schoenoprasum), akelei (Aquilegia), ooievaarsbek (Geranium), smeerwortel (Symphytum) |
| Zomer (jun-aug) | Linde (Tilia), vlinderstruik (Buddleja), lavendel (Lavandula) | Kattenkruid (Nepeta), zonnehoed (Echinacea), wilde marjolein (Origanum vulgare), klokjesbloem (Campanula), slangenkruid (Echium vulgare) |
| Nazomer en herfst (aug-okt) | Klimop (Hedera helix, bloeit in de herfst) | Hemelsleutel (Hylotelephium/Sedum), herfstaster (Aster/Symphyotrichum), duizendknoop (Persicaria) |
Ook gewone kruiden zijn bijenmagneten als je ze laat bloeien: tijm, bieslook, salie, oregano en citroenmelisse. Heb je alleen een balkon? Lees dan in ons artikel over kruiden kweken in pot hoe je ze op een kleine plek kweekt. Bij het samenstellen van een border die lang bloeit, helpt ons stappenplan border aanleggen.
Vlinders: denk ook aan de rupsen
Vlinders hebben nectar nodig, maar hun rupsen eten blad, en vaak van specifieke planten. Zonder waardplanten voor rupsen geen nieuwe vlinders.
- Brandnetel is waardplant voor onder meer de dagpauwoog, de kleine vos en de atalanta. Een hoekje brandnetels in de zon achter in de tuin is heel waardevol.
- Look-zonder-look en pinksterbloem zijn waardplanten voor het oranjetipje.
- Klimop en hulst zijn waardplanten voor het boomblauwtje.
- Grassen die je wat langer laat staan, zijn waardplanten voor verschillende zandoogjes en dikkopjes.
Nestgelegenheid voor wilde bijen
Het grootste deel van de wilde bijen nestelt in de grond; de rest in holle stengels, dood hout of gaatjes in muren. Met een paar eenvoudige maatregelen help je beide groepen.
Voor grondnestelaars
- Laat een zonnig plekje kale, niet te harde grond of zand liggen, bijvoorbeeld langs een pad of aan de voet van een muur.
- Laat voegen tussen tegels op een zonnig terras met rust; soms nestelen bijen daar.
- Bedek niet alle grond met worteldoek of een dikke laag mulch.
Voor bovengrondse nestelaars
- Bijenhotel: hang het op een zonnige, droge plek, ongeveer op het zuiden of zuidoosten, op minstens een meter hoogte. Gebruik geboorde gaatjes in droog hardhout (boor in de zijkant van een blok, niet in de kopse kant, want daar ontstaan scheurtjes) of holle stengels zoals bamboe en riet, met een doorsnede van ongeveer 3 tot 9 millimeter en glad afgewerkte openingen.
- Holle en mergrijke stengels: laat uitgebloeide stengels van bijvoorbeeld braam, vlier, zonnehoed of kaardebol staan tot in het late voorjaar.
- Dood hout: een oude stronk of een stapel takken biedt plek aan bijen, kevers en andere insecten.
Tip: Een bijenhotel heeft alleen zin als er genoeg bloemen in de buurt staan. Begin dus met planten; nestgelegenheid is de tweede stap. Kies een hotel zonder dennenappels, stro of houtwol, daar hebben bijen niets aan.
Bijvriendelijk onderhoud
- Maai het gazon minder vaak, of laat een strook staan. Klaver, paardenbloem en madeliefjes zijn waardevolle bloemen.
- Ruim in de herfst niet alles op. Laat uitgebloeide stengels staan tot het voorjaar en knip ze dan pas terug. Veel insecten overwinteren erin.
- Zorg voor water. Een ondiepe schaal met steentjes of mos waarop bijen kunnen landen, voorkomt dat ze verdrinken.
- Snoei bloeiende struiken pas na de bloei, zodat de bloemen eerst hun werk kunnen doen.
Een bijvriendelijke tuin is vaak ook goed voor andere dieren. Meer tegels eruit en meer planten erin? Lees ons artikel over je tuin vergroenen.
Veelgestelde vragen
Wat is de beste plant voor bijen?
Er is niet één beste plant. Belangrijker is een mix die van het vroege voorjaar tot de herfst bloeit. Wilg is erg waardevol in het voorjaar, kattenkruid, lavendel en wilde marjolein in de zomer en klimop en hemelsleutel in de nazomer en herfst.
Zijn hommels en bijen gevaarlijk in de tuin?
Over het algemeen niet. Wilde bijen en hommels zijn erg vreedzaam en steken vrijwel alleen als je ze vastpakt of klemt. Honingbijen kunnen steken als ze zich bedreigd voelen bij hun kast, maar op bloemen zijn ze vooral bezig met voedsel zoeken.
Is een vlinderstruik goed voor vlinders?
De vlinderstruik levert veel nectar en trekt in de zomer veel vlinders aan. Rupsen eten er echter niet van. Combineer hem daarom met inheemse planten en waardplanten zoals brandnetel, zodat vlinders zich ook kunnen voortplanten.
Kan ik ook op een balkon bijen helpen?
Zeker. Bloeiende kruiden zoals tijm, bieslook en oregano, lavendel en enkelbloemige zomerbloeiers in potten zijn een welkome tussenstop. Hang eventueel een klein bijenhotel op een zonnige, droge plek.
